گفتمان عاشورایی و انقلاب اسلامی

پدیدآورنده: مقصود رنجبر ،
،
انقلاب اسلامی در ایران در کنار سایر عوامل تاثیرگذار، به شدت تحت تاثیر فرهنگ سیاسی شیعه و بویژه نهضت عظیم عاشورا قرار داشت . در واقع اگر از منظر نظریه گفتمان به این مسئله نگاه کنیم، گفتار انقلابی امام، دکتر شریعتی، شهید مطهری و دیگر انقلابیون به عاشورا و آیین‏های سالیانه مربوط، به آن ماهیت کاملا سیاسی و انقلابی بخشید و در جریان انقلاب اسلامی نقش‏آفرینی کرد . تاثیر این قرائت انقلابی از عاشورا به حدی بود که می‏توان گفت در صورت فقدان آن، انقلاب اسلامی به وقوع نمی‏پیوست و یا حداقل با این سرعت‏به پیروزی نمی‏رسید .
در این مقاله، قرائت انقلابی رهبران و اندیشمندان انقلابی از جمله حضرت امام، دکتر شریعتی و شهید مطهری و نقش آن در شکل‏گیری و پیروزی انقلاب اسلامی را برمی رسیم .
امام خمینی و اندیشه عاشورا
بطور کلی تصویری که شیعیان از دوران اولیه اسلام و حکومت‏حضرت علی (ع) دارند، همواره به صورت آرمانی برای آنان باقی بوده و برای تحقق این آرمان، تلاش و مجاهده می‏کرده‏اند . همین آرمان به صورت آرزوی حکومت عدل مبتنی بر قوانین اصیل اسلامی و مبتنی بر روش حکومتی امام علی (ع) در دل و ذهن مردم جاری بوده است . همچنین در برداشت مردم از قیام عاشورا، این حرکت نیز مجاهده‏ای برای تحقق همان آرمان و آرزو بوده است و با این حال در روند تاریخی تشیع وضعیتی بوجود آمد که هیچ‏گاه علماء و بزرگان شیعه به لحاظ حاکمیت تقیه و مفهوم خاصی از انتظار، برای تحقق این آرمان عملا اقدام نمی‏کردند . مردم ایران، انقلاب اسلامی را به عنوان فرصتی برای برپایی حکومت عدلی که اندیشه‏ها و آرمان‏های شیعی نوید می‏دادند، دانستند و این ایده در بسیج‏سیاسی آنان نقش عمده‏ای ایفاء کرد . این عقیده، هم در بین رهبران مذهبی و هم در بین توده مردم جریان داشت و در واقع رهبران انقلاب این عقیده را به صورت مداوم به مردم منتقل می‏کردند و ایجاد حکومت عدل اسلامی را هدف انقلاب برشمرده و با بیان جان‏فشانی‏های امام حسین (ع) در این راه، مردم را به جان فشانی برای برپایی حکومت اسلامی فرا می‏خواندند .
حضرت امام در احیای این اندیشه، نقش مؤثری ایفا کرد . اصولا ایده انقلاب که حضرت امام در جریان انقلاب اسلامی مطرح کردند، خود برگرفته از اندیشه عاشورایی بود که بر اساس آن، وضعیت موجود غیرقابل اصلاح تلقی می‏شود و تنها از طریق یک حرکت و دگرگونی اساسی می‏توان این وضعیت را دگرگون ساخت . در تاریخ معاصر ایران، هیچ یک از جنبش‏ها، دارای ایده انقلابیگری نبوده‏اند و همگی به رویه‏ها و تحولات صوری پرداخته‏اند . (1)
ایده سرنگونی حکومت‏برای اولین بار در جریان انقلاب اسلامی مطرح شد که امام در طرح آن به شدت تحت تاثیر مبانی تفکر سیاسی شیعه از یکسو و قیام امام حسین (ع) از سوی دیگر بودند . بر اساس مبنای تفکر شیعه، همه حکومت‏های موجود نامشروع هستند و باید برای تغییر آنها مبارزه کرد . (2)
بر اساس اندیشه عاشورایی امام حسین (ع) وضعیت موجود جامعه اسلام در آن دوران تنها از طریق یک انقلاب بنیادین که منجر به تغییر حکومت‏شود، قابل تغییر بود . امام در رهبری انقلاب اسلامی و در ارائه مدل انقلابی خود، تحت تاثیر این ایده‏ها قرار داشت . به همین دلیل باید ریشه اولیه انقلاب اسلامی را در مبنای فکری مبارزات شیعه جستجو کرد . بر این اساس، مشاهده می‏کنیم که امام از واژه‏ها، مناسبتها، و ایده‏هایی که به نحوی به عاشورا و تشیع مربوط است، بیش از دیگر عناصر استفاده می‏کند . مخصوصا زمانی که امام قصد بسیج‏سیاسی و انقلابی مردم را دارد، از نمادهای عاشورایی بیشتر بهره می‏گیرد و ایامی را که هم برای سخنرانی‏های آتشین خود انتخاب می‏کند، متناسب با همین اندیشه‏هاست .
عنصر دیگری که حضرت امام در ارتباط با بعد فکری نهضت عاشورا برای احیای آن تلاش و اقدام کردند، عنصر امر به معروف و نهی از منکر بود . همانطور که گذشت‏یکی از اهداف اصلی قیام حسینی، امر به معروف و نهی از منکر بود، حضرت امام در این زمینه هم، اجتهاد و رای غالب فقها را دگرگون ساخته، نظر دیگری ارائه کردند . از لحاظ فقهی یکی از شرایط امر به معروف و نهی از منکر، احتمال تاثیرگذاری آن می‏باشد که در غیر این صورت وجوب آن ساقط است . در نظر امام، ایجاد شرایط تاثیرگذاری هم واجب است . امام اینها را از قبیل شرط واجب قرار داده است که تحصیل آنها واجب است . به همین دلیل در تحریر الوسیله می‏فرمایند که: «اگر در سکوت علمای دین، ترس این باشد که منکری معروف بشود و بالعکس، مسلمانان باید اقدام کنند، اگر چه بدانند تاثیری ندارد .» (3)
شاید بتوان گفت این رای امام نیز الهام گرفته از اندیشه امام حسین (ع) در انقلاب بر ضد یزید بود; زیرا حال در آن زمان نیز عده زیادی به دلایل مختلف مانع از حرکت امام حسین می‏شدند . ولی امام حسین (ع) امر به معروف را به صورت مطلق و بدون توجه به امکان تاثیر گذاری آن، هدف خویش قرار داده بودند . حضرت امام در همین راستا و بر اساس همین منطق عمل می‏کردند .
امام درباره شرایط امر به معروف و نهی از منکر و نیز جهت‏گیری عمده آن می‏فرماید:
اگر خوف آن باشد که منکر معروف یا معروف منکر شود، هر چند یقین داشته باشند که انکارشان هیچ تاثیری درفاعل آن ندارد، اگر سکوت آنها موجب تقویت ظالم و یا تایید او شود، هر چند بدانند اظهار علم ایشان در برطرف‏نمودن ظلم او تاثیری ندارد، اگر سکوت آنها موجب تجری ستمکاران در ارتکاب سایر محرمات و پدید آوردن برخی‏بدعت‏ها شود، هر چند انکارشان در جلوگیری از حرامی که ظالم مرتکب می‏شود، اثر نداشته باشد، و بالاخره اگرسکوت آنها باعث‏شود که مردم نسبت‏به ایشان سوءظن پیدا کنند و حرمتشان هتک شود، به گونه‏ای که مثلا مردم‏آنها را اعوان ظلم بخوانند، واجب است‏بر آنان که ظلم را نهی از منکر نموده، ننگ و عار را از ساحت‏خود دور سازند; هر چند بین آنان هیچ اثری در رفع ظلم نداشته باشد . (4)
همان‏طور که کاملا مشخص است امام جهت‏گیری امر به معروف را کاملا متوجه حکومت می‏داند که از مسیر عدالت‏خارج گشته و در راه جور گام بر می‏دارد . امام این اندیشه را همواره هم در آثار فقهی خود و هم در جهت‏گیری‏ها و پیام‏های انقلابی خود مورد توجه قرار دادند و با ارائه یک فتوای فقهی جدید و با الهام از قیام عاشورا، زمینه را برای دگرگونی انقلابی در جامعه فراهم ساختند .
حرکت اساسی دیگری که امام انجام داد و در روند انقلاب، بسیار مؤثر افتاد تحریم تقیه بود که یکی از عناصر ثابت موضع در قبال حکومتها بود . اینجا باید گفت که امام در این موضع خود چون امام حسین (ع) حرکت کرد . امام حسین در دوره یزید اموی، تشخیص داد که اگر شخصی چون یزید بر مسلمانان حکومت کند، باید با اسلام خداحافظی کرد . بنابراین بدون هرگونه ملاحظه محافظه‏کارانه و محتاطانه، برای حفظ اسلام از نابودی، انقلاب کرد . به نظر می‏رسد که منطق امام در نفی و تحریم تقیه کاملا تابع منطق امام حسین (ع) است . امام به این نتیجه رسیده بودند که روند سیاست‏هایی که شاه و رژیم پهلوی در پیش گرفته است، نهایتا به نابودی اسلام و اصل دیانت منتهی خواهد شد . در چنین وضعیتی دیگر تقیه هیچ معنایی ندارد; چون اصولا مبنای تقیه حفظ اعتقادات است، ولی زمانی که اساس اعتقادات در خطر است، زمان مبارزه آشکار است . تحریم تقیه به عنوان عنصری که تحت تاثیر اندیشه عاشورایی است، در شکل‏گیری و گسترش انقلاب اسلامی تاثیری عظیم بر جای گذاشت .
در تاریخ تشیع، ائمه معصومین (ع) و علمای شیعی حتی در بیان دیدگاه‏های خود در قبال حکومت و حکام جائر تحت‏شدیدترین فشارها بودند و به همین دلیل هم تقیه را به عنوان یک تاکتیک عملی برای حفظ اعتقادات خود در پیش گرفته بودند . امام با فراخوانی مردم به انقلاب اسلامی جهت‏برپایی حکومت اسلامی، نه تنها تشیع را از موضع تدافعی - که تقیه از مظاهر بارز آن بود - خارج ساخت، بلکه آن را در موضعی کاملا تهاجمی برای بر هم زدن و سرنگونی حکومت ظالم قرار داد; همان هدفی که امام حسین (ع) هم در قیام عاشورا آن را دنبال می‏کرد ولی به علل مختلف نتوانست‏بدان نایل گردد .
یکی از جنبه‏های مهمی که در نهضت عاشورا نمایان بود شهادت‏طلبی در راه ایمان و عقیده بود، شهادت به عنوان عنصری اساسی در نهضت عاشورا تاکید کرده و این عنصر را نیز در قالب برداشت کلی خود از نهضت عاشورا قرار می‏دادند . بر این اساس اگر براساس قیام عاشورا مبارزه با حکومت جور و ظالمانه واجب است، انسان باید در این راه برای شهادت و جانبازی نیز آماده باشد; همان‏گونه که سیدالشهداء عمل کردند . امام از این تبیین هم در مرحله انقلاب اسلامی و هم پس از پیروزی انقلاب اسلامی و در جریان جنگ تحمیلی برای بسیج ملت در راه برقراری و حفظ حکومت اسلامی استفاده کرد:
کل یوم عاشورا و کل ارض کربلا دستور آن است که این برنامه سرلوحه زندگی است در هر روز و در هر سرزمین‏باشد . این دستور آموزنده تکلیفی است و مژده‏ای . تکلیف از آن جهت که مستضعفان، مامورند چون سرور شهیدان‏قیام کنند و مژده که شهیدان ما را در کنار شهیدان کربلا قرار داده است . (5)
البته شهادت در آثار امام اعم از آثار سیاسی و آثار اخلاقی و عرفانی جایگاه عظیمی دارد و امام در تفسیری که از شهادت به دست می‏دهد، علاوه بر بعد معنوی و ارزشی آن، به اهداف سیاسی آن نیز نظردارد . به عبارت دیگر از نظر امام شهادت در راه خدا نه تنها نوعی ارزش معنوی، محسوب می‏شود، بلکه فی نفسه و در هر شرایطی دارای اهداف و آثار سیاسی نیز می‏باشد و شهادت علاوه بر اینکه ارزش بسیار بالایی محسوب می‏شود، آن هدفی که انسان به خاطر آن شهید می‏شود، ارزش بسیار بیشتری دارد و در این راستا شهادت در راه آرمان وهدف تشکیل و حفظ حکومت اسلامی، دارای عالی‏ترین ارزش‏ها می‏باشد . (6) حضرت امام در این تبیین از شهادت، بیش از هر حادثه تاریخی در اسلام، از حادثه عاشورا که اوج شهادت‏طلبی والاترین انسان‏ها در راه وصول به حقیقت و حفظ دیانت اسلام بود، چشم داشتند و آن را الهام بخش مردم می‏دانستند . امام در این باره جملات زیادی دارند . در یک جا می‏فرمایند: «مگر خون ما رنگین‏تر از خون سیدالشهداء است؟ چرا بترسیم از اینکه خون بدهیم .» «با این تفسیرها حادثه کربلا را از مکتب بودن خارج کرده‏ایم . وقتی که از مکتب بودن خارج کردیم، دیگر قابل پیروی نیست . از اینجا ما حادثه را از نظر مفید بودن، عقیم کردیم .» (7)
دکتر شریعتی و قرائت انقلابی از عاشورا
از چهره‏های دیگری که در انقلابی کردن مردم از طریق تمسک به الگوها و نمادهای عاشورایی نقش عمیق و اثرگذاری ایفا کرد، دکتر علی شریعتی بود . در واقع یکی از محورهای اصلی برنامه سیاسی و انقلابی شریعتی، احیای وجه انقلابی ائمه معصومین به ویژه قیام عاشورا و حرکت امام حسین (ع) و حضرت زینب بود تا بتواند از طریق این پتانسیل قوی اعتقادی و سیاسی که در شیعیان وجود دارد، آنان را به حرکت انقلابی وادارد . از نظر دکتر شریعتی شیعه واقعی کسی است که همواره به تاسی از حضرت علی و امام حسین (ع) با نظام جور و غیر عادلانه در حال مبارزه باشد و پشت ظلم و زور را به لرزه در آورد . شریعتی مردم را به الهام از امام حسین برای قیام بر ضد ظلم و ستم فرا می‏خواند و در این میان با شعایر و اندیشه‏هایی که براساس اندیشه شیعی و نهضت عاشورا شکل گرفته بودند، ولی در عمل به جای تحرک‏بخشی، مانع از حرکت‏بودند، به مقابله برخاست . شعائری چون عزاداری و مفاهیمی چون تقیه که همگی به نحوی با نهضت عاشورا در ارتباط بودند، در اندیشه شریعتی تبدیل به عوامل انقلابی شدند . شریعتی مراد از این شعائر و مفاهیم شیعی را ایجاد وحرکت انقلابی و قیام بر ضد نظام‏های غیر عادلانه می‏دانست، نه عاملی برای تعظیم در مقابل آنها . به همین دلیل آنها را چنان در اندیشه خود بازسازی کرد که با بازگرداندن آنها با مفاهیم اصلی که در فرهنگ شیعه داشتند، نقش عظیمی در ایجاد روحیه انقلابی در نسل جوان به ویژه دانشگاهیان داشت . در آثار دکتر شریعتی «شهید» مفهوم حماسی‏تر و سیاسی‏تر پیدا کرد . شریعتی در آثار خود، تحت عنوان «شهادت‏» ، «پس از شهادت‏» «ثار» و «یاد و یادآوران‏» به تبیین حماسی از این مفهوم پرداخته است .
شریعتی معتقد است که درک عمل امام حسین (ع) بدون درک مفهوم «شهادت‏» غیر ممکن است و شهادت را عالی‏ترین و مهم‏ترین بعد نهضت عاشورا می‏داند که باید به خوبی درک شود تا عمق حرکت امام حسین معلوم شود . در عین حال همانند شهید مطهری با این نظریه که شهادت امام حسین را عاملی برای شفاعت‏شیعیان قلمداد می‏کند، به شدت مخالفت می‏کند و آن را تحت تاثیر روح صوفیانه و بینش مسیحیت می‏داند که قیام امام حسین را پوچ و بی معنی می‏کند . شریعتی شهادت را مرگ دلخواهی می‏داند که مجاهد با همه آگاهی و همه منطق و شعور و بیداری خویش، خود انتخاب می‏کند و هدف از این انتخاب تضمین بقای یک ایمان و یک عقیده است و امام حسین به همین دلیل به شهادت رسید . شریعتی از این منظر و به عنوان الگویی از حماسه حسین (ع) در عاشورا، شهادت را یکی از بهترین و حیات‏بخش‏ترین سرمایه‏های شیعیان در طول تاریخ می‏داند و بر این مسئله تاکید می‏کند که شیعه واقعی به جای بزرگداشت‏شهیدان، خود برای ادامه راه آنان و حفظ آرمان آنها و دفاع از عقیده و ایمانی که آنان در راه آن به شهادت رسیده‏اند و مبارزه با ظلم و حکومت جور، آماده شهادت باشد . (8) شریعتی با قرائت نوی که از شهادت در عاشورا ارائه می‏دهد، راه شیعه عاشورایی را ادامه همان انقلاب حسینی می‏داند . اینجاست که در زمینه ایجاد شور انقلابی در عرصه انقلاب اسلامی هم نقش آفرینی می‏کند . این دیدگاه شریعتی تاثیر ماندگاری در ایجاد میل به شهادت در جوانان انقلابی آن دوره گذاشت که بویژه در میان محافل دانشگاهی محسوس‏تر بود و در واقع امام هم قرائتی این چنینی را با اتکاء به بینش مذهبی سنتی حاکم بر توده ملت، در میان همه ملت ایران مطرح کرد .
شریعتی مسؤولیت‏شیعه بودن را در هر عصری و نسلی، از هر چیزی و هر کسی به «کربلای انقلاب‏» و «حسین شهادت‏» گریز زدن و «رهبری‏» و «برابری‏» را اصل ایمان خویش و هدف خویش و تحقق آنرا مسؤولیت‏خویش دانستن، می‏داند (9) و اینها همه یعنی همواره آماده انقلاب و شهادت بودن . در مجموع شریعتی با برداشت انقلابی از عناصر فکری و اعتقادی فرهنگ تشیع و بازاندیشی در نمادهای مربوط به عاشورا و قیام امام حسین (ع)، نقش مهمی در دمیدن روحیه انقلابی در درون جامعه ایران ایفا کرد .
شهید مطهری و الگویابی از حماسه حسینی
یکی دیگر از شخصیت‏هایی که با قرائت انقلابی از اندیشه و نمادهای عاشورا در شکل‏گیری انقلاب اسلامی مؤثر بود، مرحوم شهید مطهری است . استاد مطهری، نقش برجسته‏ای در ارائه تفسیر نو از اسلام و تشیع و عاشورا داشت و با تفسیر مجدد بسیاری از مفاهیم و آموزه‏های تشیع، بویژه عاشورا، شهادت و تقیه ، به احیای اندیشه انقلابی عاشورا همت‏بست . وی با این پیش‏فرض که «اسلام دینی است که به پیروانش حس پرخاشگری و مبارزه و طرد و نفی وضع نامطلوب را می‏دهد، و فرهنگ شیعی یک فرهنگ زنده، حرکت‏زا و انقلاب‏آفرین است و در هیچ یک از فرهنگ‏های دیگر چنین عناصر حرکت زایی وجود ندارد، (10) در صدد برمی‏آید تا مجموعه مفاهیم و آموزه‏های دینی شیعه را در چارچوبی منسجم و انقلابی تدوین کند .
مهم‏ترین مقوله‏ای که مطهری به عنوان یک متفکر و احیاگر دینی به آن می‏پردازد و تلاش فراوانی برای ارائه تفسیری جدید و متناسب با نیازها و شرایط سیاسی زمان از آن به عمل آورد، نهضت عاشورا و قیام خونین امام حسین (ع) است . وی تفسیری که حادثه کربلا ارائه شده است و واقعه عاشورا و علت کشته شدن امام حسین (ع) را مبتنی بر یک دستور خصوصی تلقی کرده‏اند، خلاف روح و منش اسلامی می‏داند و سخت علیه این گونه تفاسیر می‏تازد .
نمادهای نهضت عاشورا و تاثیر آن بر انقلاب اسلامی
حادثه عاشورا با عمق فاجعه‏ای که داشت تاثیر عمیق و ماندگاری در ذهن و جان شیعیان گذاشت که در طول تاریخ یا تغییراتی که در آن بوجود آمده، جوهر آن ثابت و پایدار مانده است . این حادثه یادآور آرمانخواهی، شهادت‏طلبی، ایثارگری و مبارزه‏جویی در میان پیروان امام حسین (ع) است . پس از وقوع آن نیز شیعیان برای زنده نگه داشتن آن سنت‏هایی چون عزاداری، آیین‏های تعزیه و شبیه‏خوانی و مراسم اربعین را ایجاد کردند که همگی وجه تمایز فرهنگ شیعه از فرهنگ‏های دیگر محسوب می‏شوند . این نمادها در فرهنگ شیعه در طول تاریخ و به تبع شرایط زمانی و مکانی کار کردهای متفاوتی داشته‏اند . زمانی کارکرد سکون و آرامش، و زمانی کارکرد انقلاب و حرکت . با این حال ماهیت اصلی این نمادها انقلابی و مبارزه‏جویانه است و به صورت طبیعی، ظرفیت انقلابی شدن را داشته‏اند، چون منشاء اصلی آنها انقلابی بوده است، ولی بسته به شرایط سیاسی، اجتماعی و نوع نگاه مردم، علما و اندیشمندان به آن، نوع بهره‏برداری از آن متفاوت بوده است . همچنین می‏توان گفت که این آیین‏ها، صرف نظر از کارکرد سوگواری که همواره داشته‏اند، از لحاظ تاریخی همیشه ماهیت‏سیاسی داشته‏اند و در برگیرنده نوعی اعتراض به قدرت‏های سیاسی حاکم و نامشروع بوده‏اند .
در اینجا تاثیر قرائت انقلابی این آیین‏ها را در شکل‏گیری انقلاب اسلامی بررسی می‏کنیم:
1 . عزاداری
عزاداری، تاریخی طولانی دارد و اهل بیت - علیهم السلام - اولین عزاداران امام حسین بودند که شیعیان را نیز به این امر سفارش فراوان می‏کردند تا برای زنده نگه داشتن یاد امام حسین و عاشورا هر سال به عزاداری بپردازند . (11) به همین دلیل به تدریج این عزاداری‏ها در بین شیعیان به سنتی پایدار تبدیل شد و با گذشت زمان، هم ابعاد گسترده‏ای پیدا کرد . این عزاداری‏ها در دوره‏های مختلف و با توجه به شرایط سیاسی - اجتماعی حاکم، کارکرد متفاوت و جداگانه‏ای را ایفاء داشتند . گاه این عزاداری‏ها صرفا آیینی مذهبی بوده است; یعنی که شیعیان برای دلسوزی نسبت‏به امام حسین و فرزندانش به سوگواری می‏پرداختند و تا حد زیادی این مراسم تهی از کارکرد سیاسی اجرا می‏شد . گاه نیز از این مراسم، روایتی سیاسی و انقلابی مطرح می‏شد که بر اساس آن عزاداران امام حسین (ع) در راه مبارزه با ظلم و حکومت جور باید به تبع شهدای کربلا حرکت کنند . در دوران معاصر، امام خمینی (ره) روایتی کاملا سیاسی از عزاداری امام حسین (ع) ارائه می‏دهد; روایتی که با گفتار غالب در زمان حضرت امام تفاوت اساسی داشت:
شما انگیزه این گریه و این اجتماع در مجالس روضه را خیال نکنید که فقط این است که ما گریه کنیم برای‏سیدالشهداء! نه سیدالشهداء، احتیاج به این گریه‏ها دارد و نه این گریه‏ها خودش فی نفسه یک کاری از آن می‏آید . . . . مسئله، مسئله گریه و تباکی نیست، مسئله، مسئله سیاسی است، که ائمه ما با همان دید الهی که داشتند، می‏خواستند که این ملت‏ها را با هم بسیج کنند و یکپارچه کنند . (12)
این تلقی از عزاداری امام حسین، موجب ایجاد شور سیاسی در عزاداری‏ها شد و در واقع این عزاداری‏ها را از مراسم سوگواری صرف که با هدف آموزش فردی صورت می‏گرفت، به یک حرکت هدفدار سیاسی تبدیل کرد که به لحاظ اینکه همواره در طول تاریخ ماهیت جمعی و خودجوش داشته است، از سوی رژیم پهلوی غیرقابل کنترل گردید . البته باز هم تاکید می‏شود که این مراسم خود هویت‏سیاسی داشت، ولی در طول تاریخ به دلایل مختلف این بعد سیاسی آن مکتوم مانده بود و امام از این ظرفیت آن به خوبی آگاه بود و به همین دلیل تاکید می‏کرد که «این جنبه سیاسی این مجالس، بالاتر از همه جنبه‏های دیگری است که هست .» (13)
سؤال این است که چرا امام این بعد از عزاداری‏ها را بسیار برجسته‏تر از ابعاد دیگر آن مطرح کرد، به حدی که فلسفه وجودی عزاداری را کارکردهای سیاسی آن می‏شمرد؟ در واقع هدف امام از ترویج این گفتار در جامعه استفاده از ظرفیت‏بسیار بالای بسیج در این عزاداری‏ها بود که در هیچ مراسم آیینی و مذهبی دیگری وجود نداشت و در عین حال رژیم هیچ گونه نفوذی در این مراسم هم نداشت . به همین دلیل هم امام مقاطع همزمان با این عزاداری‏ها یعنی ماه‏های محرم و صفر را برای ارسال پیام‏های تاریخی و کوبنده خود برمی‏گزیدند و در واقع حضور مردمی در این ماه‏ها بود که موجبات سقوط رژیم را فراهم کرد . در عین حال مردم هم در مراسم عزاداری عاشورا، با آرمان‏های انقلاب اسلامی همدلی بیشتر احساس می‏کردند و این آرمان‏ها را کاملا منطبق با آرمان‏های امام حسین (ع) در نهضت عاشورا می‏دانستند .
از سوی دیگر در محافل دانشگاهی هم به زدودن مفهوم سنتی عزاداری که بر جامعه شیعی حاکم شده بود، همت گماشتند و عزاداری‏های عاشورا را به عنوان عامل سازنده، حرکت‏ساز و بالنده در اندیشه تشیع معرفی کردند که با گفتمان غالب در آن دوره هیچ قرابتی نداشت . شریعتی به نقد اجتماعی و سیاسی و مذهبی مراسم عزاداری عاشورا از لحاظ فلسفه وجودی و روش عزاداری پرداخت و گفتمانی انقلابی را از عزاداری‏ها ارایه کرد که در جریان انقلاب اسلامی مؤثر بود . شریعتی اصل سوگواری را یک سنت انقلابی می‏داند که از نظر روحی و اعتقادی در پرورش و ایمان و تلطیف روح اخلاقی و عاطفی فرد، اثر عمیق و آموزنده دارد و این سنت‏به یک مبارزه دائمی با دستگاه حاکم و نامشروع می‏انجامید . شریعتی در آثار خود به این بعد مبارزه‏جویی و ستم ستیزی عزاداری امام حسین توجه بیشتری کرده، و به دنبال احیای آثار سیاسی و مذهبی عزداری امام حسین (ع) بود تا آن را از سکون و آرامش، خارج ساخته، وسیله‏ای برای اعتراض و انقلاب و تداوم راه حسین (ع) در دوران‏های مختلف تبدیل کند و نماد دائمی مبارزه با دستگاه‏های حکومتی . (14)
همچنین شهید مطهری روایت جدیدی را از عزاداری برای امام حسین (ع) مطرح کرد که در آن فلسفه عزاداری کاملا متفاوت بود . در گام اول از دیدگاه شهید مطهری هدف سوگواری و عزاداری دریافت‏شفاعت امام حسین (ع) نیست، حتی این فکر، اندیشه‏ای کاملا خطرناک است: «این فکر، امام حسین (ع) را به کلی مسخ می‏کند و او را به صورت سنگر گنهکاران درمی آورد و قیام او را کفاره عمل دیگران قرار می‏دهد .» (15)
شهید مطهری نیز مفهومی انقلابی از عزاداری‏ها ارایه می‏دهد:
عزاداری سنتی امروز امام حسین (ع) تبدیل حرکت‏به بنیاد است . این عزاداری . . . در اصل فلسفه‏اش تهییج‏احساسات علیه یزیدی‏ها و ابن‏یزیدی‏ها و به سود حسنی‏ها و حسینی‏ها بوده . در شرایطی که حسین به صورت یک‏مکتب در یک زمان حضور دارد و سمبل راه و روش اجتماعی معین و نفی کننده راه و روش موجود معین دیگری‏است، یک قطره اشک برایش ریختن . . . یک مبارزه اجتماعی است . (16)
در انقلاب اسلامی کارکرد نمادین نهضت‏حسینی در تداوم حرکت انقلابی اثر گذارتر بود . روح اندیشه عاشورا در انقلاب اسلامی ایجاد کننده اصلی حرکت‏بود، ولی مردم برای ادامه حرکت و مجاهدت خویش از این نمادها مدد می‏گرفتند که شاید بتوان گفت که اگر روح عاشورایی و منطق قربانی کردن جان و مال رادر راه خدا که از نهضت‏حسین (ع) سرچشمه گرفته بود، وجود نداشت، انقلاب با این حجم و گستردگی و سرعت‏به پیروزی نمی‏رسید .
به هرحال یکی از مهم‏ترین نمادهای نهضت عاشورا در فرهنگ سیاسی، عزاداری‏ها بود که تحت‏الشعاع اندیشه‏های انقلابی رهبران انقلاب، عزاداری‏های امام حسین (ع) به محملی برای اعتراض سیاسی تبدیل شد و ماهیت‏سنتی این عزاداری‏ها را دگرگون ساخت .
اهمیت عزاداری‏ها و ایام و ماه‏های عزاداری‏ها در روند انقلاب اسلامی، بسیار جدی است; به نحوی که مهم‏ترین و کوبنده‏ترین راهپیمایی‏های مردمی در روزهای عاشورا و تاسوعا و در ایام محرم و صفر بود . یکی از این راهپیمایی‏های پرشور، راهپیمایی عاشورا 1357 بود که نقطه پایانی بر عمر رژیم پهلوی محسوب می‏شود . در این راهپیمایی حدود 20 میلیون نفر در کل ایران برضد رژیم به حرکت درآمدند و در قطعنامه‏ای که صادر کردند، قبل از هر چیز بر پیمان خویش با قیام تاریخی امام حسین (ع) تاکید کردند:
«در این روز بزرگ تاریخی عاشورا، روز شهادت شکوهمند الهام بخش سرور آزادگان، پیشوا و امام مسلمین جهان حسین بن علی علیه السلام - و یاران رزمنده و وفادارش ملت مبارز ایران با راهپیمایی بزرگ و کم نظیر خود . . . قبل از هر چیز پیوند و پیمان خود را با قیام تاریخی و تاریخ‏ساز کربلا و اهداف مقدس بار دیگر تجدید می‏کنند .» (17)
در عین حال اهدافی که در همان قطعنامه آورده شده بود، به طور عمده تحت تاثیر انقلاب عاشورا بود که عبارت بود از سقوط و برچیده شدن بساط شاه و رژیم سلطنتی استبداد و برقراری حکومت عدل اسلامی براساس آرای مردم . (18)
2 . اربعین:
با وجود اینکه سنت اربعین از عزاداری‏های مربوط به عاشورا مجزا نیست، ولی به لحاظ نقش‏آفرینی مستقل آن شایسته بررسی جداگانه می‏باشد . سلسله اربعین‏ها در جریان انقلاب اسلامی به نحوی عمل کرد که موجب ایجاد جنبشی دائمی بر ضد رژیم پهلوی شد و این سنت‏باعث گردید که انقلاب اسلامی بدون انقطاع به حرکت‏خود ادامه دهد . این استمرار به نحوی بود که از هر گونه، ابتکار عمل را از رژیم سلب می‏کرد و مانع از مدیریت‏بحران قوی می‏شد . شاید اگر این سنت اربعین در جریان انقلاب اسلامی وجود نداشت، هم انگیزه مردم برای حضور در صحنه‏های انقلاب کاهش می‏یافت و هم رژیم به لحاظ فاصله‏ای که بین حرکت‏های مختلف ایجاد می‏شد، فرصت‏بیشتری برای کنترل پیدا می‏کرد . همچنین این اربعین‏ها به نحوی بود که کاملا خودجوش بود و به همین دلیل مردم با شور دینی در این مراسم‏ها شرکت می‏کردند . اولین اربعینی که در جریان انقلاب اسلامی شکل گرفت، قیام 29 بهمن تبریز بود که در گرامیداشت چهلمین روز سرکوب مردم قم در 19 دی‏ماه صورت گرفت . پس از آن در اربعین شهدای تبریز در یزد قیام گسترده‏ای صورت گرفت و این حرکت‏هایی که به خاطر اربعین صورت می‏گرفت، به اتحادیه مختلف و با شدت و تا پیروزی انقلاب اسلامی ادامه داشت .
از بعد دیگر خود این مراسم اربعین موجب ایجاد پیوند نزدیکی بین انقلاب اسلامی و حادثه عاشورا بود و از طریق این سنت که ریشه در عاشورا داشت، مردم همدلی بیشتری بین انقلاب اسلامی و انقلاب امام حسین (ع) احساس می‏کردند و در نتیجه در راه آن ایثار و جانفشانی می‏کردند .
پی‏نوشت‏ها:
1 . در مورد ماهیت جنبش‏های معاصر اسلامی ر . ک . عباس زارع، آخرین انقلاب قرن، ج دوم، دفتر اول .
2 . ر . ک . حمید عنایت، اندیشه سیاسی اسلام .
3 . تحریرالوسیله، ج 1، ص 437 .
4 . تحریرالوسیله، الجزء الاول، صص 474 - 473 .
5 . صحیفه نور، ج 9، ص 57 .
6 . ر . ک . ایثار و شهادت در مکتب امام خمینی، صص 77 - 45 .
7 . مرتضی، مطهری، حماسه حسینی، جلد یکم، انتشارات صدرا، 1371، ص 67 .
8 . ر . ک . به علی شریعتی مجموعه آثار، ج 19، مقالات ، شهادت، پس از شهادت، بحثی راجع به شهید .
9 . ر . ک . علی شریعتی، مجموعه آثار، ج 7، ص 267 .
10 . مرتضی مطهری، پیرامون انقلاب اسلامی، انتشارات صدرا، 1378، ص‏55، 188 .
11 . ر . ک . علی نظری مستقری، فرهنگ عاشورا در سیره و آثار اهل بیت معصومین (ع) در مجموعه مقالات کنگره بین‏المللی امام خمینی و فرهنگ عاشورا، دفتر سوم، موسسه تنظیم و نشر آثار امام، 1375 .
12 . صحیفه نور، ج 13، ص 153 .
13 . صحیفه نور، ج 13، ص 153 .
14 . علی شریعتی، مجموعه آثار، ج 9 .
15 . مرتضی مطهری، حماسه حسینی، ج اول نشر صدرا، ص 77، 127 .
16 . مرتضی مطهری، انقلاب اسلامی، پیشین، ص 29 .
17 . به نقل از جواد منصوری، سیر تکوین انقلاب اسلامی، در دفتر مطالعات سیاسی و بین‏المللی 1379، صص 332 - 331 .
18 . همان .