خاستگاه عاشورایی انقلاب

پدیدآورنده: علیرضا محمدی ،
،
از دیدگاه بسیاری از اندیشمندان و متفکرانی که در زمینه تبیین علل و عوامل پیروزی انقلاب اسلامی ایران، نظریه‏پردازی نموده‏اند، عامل مذهب از قوی‏ترین و اصلی‏ترین عواملی است که در پیدایش و پیروزی انقلاب اسلامی نقش به‏سزایی ایفا نموده است . (1)
میشل فوکو، فیلسوف مشهور فرانسوی و نظریه‏پرداز پست‏مدرنیسم، در تحلیل و بررسی عوامل انقلاب اسلامی، از «معنویت‏گرایی سیاسی‏» نام می‏برد; به نظر او، روح انقلاب اسلامی در این حقیقت‏یافت می‏شود که ایرانی‏ها از خلال انقلاب خود، در جست‏وجوی ایجاد تحول و تغییر در خویش بودند . هدف اصلی آنها یک تحول بنیادین در وجود فردی و اجتماعی، حیات اجتماعی و سیاسی، و در نحوه تفکر و شیوه نگرش بود; «... آنان راه اصلاح را در اسلام یافتند; اسلام برای آنان هم دوای درد فردی و هم درمان بیماری‏ها و نواقص جمعی بود» . (2)
آصف حسین در کتاب «ایران اسلامی، انقلاب و ضد آن‏» ، بر این نکته تاکید دارد که مطالعه انقلاب باید با توجه به عنصر ایدئولوژی، نقش اپوزیسیون اسلامی، مشروعیت، آموزش‏ها و خصوصا رهبری صورت گیرد . (3) و حامد الگار نیز در کتاب «ریشه‏های انقلاب اسلامی‏» ، «تشیع‏» ، «رهبری امام خمینی (ره)» و «طرح اسلام به عنوان یک ایدئولوژی‏» را به عنوان ریشه‏های انقلاب مطرح می‏کند . (4)
از سوی دیگر مروری بر ادبیات سیاسی رایج در روند وقوع انقلاب اسلامی، شعارها، سخنرانی‏ها و بیانیه‏های انقلابیون و رهبران نهضت، بیانگر این واقعیت است که از میان عناصر مذهبی، فرهنگ عاشورا و نهضت امام حسین (ع)، نقش به‏سزایی در این زمینه ایفا نموده است . مؤلفه‏های فرهنگ و تعالیم عاشورا عبارت از: فرهنگ شهادت، فرهنگ مبارزه مستمر حق با باطل، فرهنگ طاغوت ستیزی و طاغوت‏زدایی، اصل پیروی از رضای خدا و مصالح مسلمین، و فرهنگ پیشگیری از جرم و فساد، قبل از وقوع آن در فرهنگ نظارت عمومی و امر به معروف و نهی از منکر . (5)
این مؤلفه‏ها در پیدایش و پیروزی انقلاب اسلامی نقش و تاثیرات به‏سزایی داشته و حفظ و تداوم انقلاب اسلامی نیز در گرو حرکت در این چارچوب است . اکنون جهت آگاهی بیشتر بحث را در چند محور با تفصیل بیشتر پی می‏گیریم .
الف . گونه‏های تاثیر فرهنگ عاشورا در پیدایش انقلاب اسلامی
1 . تاثیر فرهنگ عاشورا بر اهداف و انگیزه‏های انقلابیون
هدف و انگیزه مردم ایران از انقلاب اسلامی، نابودی ظلم، استبداد و استکبار و برپایی حکومت عدل الهی و اجرای احکام اسلامی به عنوان «معروف، جلوگیری از وابستگی به اجانب و بیگانگان، به عنوان «منکر» بود که عینا همان انگیزه و هدف امام حسین (ع) از قیام عاشورا بود; چنان که می‏فرماید: «انما خرجت لطلب الاصلاح فی امة جدی ارید ان امر بالمعروف و انهی عن المنکر و اسیر بسیرة جدی و ابی علی ابن ابی طالب (ع)» .
اگر یزید بن معاویه تجاهر به فسق و فجور داشت، خاندان پهلوی نیز همان‏گونه عمل می‏کردند و برای اسلام‏زدایی را تا آنجا پیش رفتند که تاریخ رسمی کشور را از هجرت پیامبر اکرم (ص) به تاریخ شاهنشاهی تبدیل کردند . حضرت امام درباره تاثیر عاشورا بر اهداف و انگیزه‏های انقلاب اسلامی می‏فرماید: «حضرت سیدالشهداء به همه آموخت که در مقابل ظلم، در مقابل ستم، در مقابل حکومت جائر چه باید کرد» . (6) برخی از علمای اسلامی بر این عقیده‏اند که مهم‏ترین انگیزه امام حسین (ع) از این قیام، ایجاد حکومت اسلامی بوده است . امام خمینی (ره) در این زمینه می‏فرماید: «زندگی سیدالشهداء زندگی حضرت صاحب (ع)، زندگی همه انبیا عالم، از آدم تا حالا، همه‏شان این معنا بوده است که در مقابل حکومت جور، حکومت عدل را می‏خواستند درست کنند» . (7)
از این‏رو یکی از مهم‏ترین شعارهای انقلابیون این بود: «نهضت ما حسینیه، رهبر ما خمینیه‏» .
2 . تاثیر فرهنگ عاشورا بر رهبری انقلاب
وجود رهبری حسین‏گونه امام خمینی (ره) یکی از مهم‏ترین نهضت عاشورا در پیدایش انقلاب اسلامی بود; مردم ایران، صلابت، شهامت، شجاعت، قاطعیت، سازش‏ناپذیری و روح حماسی امام حسین (ع) را در شخصیت امام خمینی (ره) متجلی می‏دیدند و شرایطی که امام حسین (ع) برای رهبر و حاکم جامعه اسلامی توصیف می‏نمود، در او می‏یافتند; شعار «خمینی، خمینی تو وارث حسینی‏» مبین این امر است .
3 . تاثیر فرهنگ عاشورا بر شیوه مبارزه
در فرهنگ مکاتب مادی مشت نباید به نبرد درفش برود، اما مردم ایران تحت تاثیر نهضت عاشورا، روحیه شهادت‏طلبی امام حسین (ع) و اصحابش را در خاطره‏ها تکرار می‏کردند; جوانان انقلابی با شعارهای «الله‏اکبر» و «توپ، تانک، مسلسل، دیگر اثر ندارد ...» ، با تانک‏ها و مسلسل‏های رژیم ستم‏شاهی مقابله می‏نمودند . حضرت امام می‏فرمایند: «کیفیت مبارزه را، ... اینکه قیام در مقابل یک حکومت قلدری که همه‏جا را در دست دارد، با یک عده معدود، باید چه طور باشد، اینها چیزهایی است که حضرت سیدالشهدا به ملت آموخته است‏» . (8)
از فردستیزی تحت تاثیر رافت اسلامی و سیره امام حسین (ع) با دشمنان خود، مانند حربن یزید ریاحی و ... با شعار «گل در مقابل گلوله‏» فریاد می‏زدند: «ارتش ایران حسینی شده، رهبر ایران خمینی شده‏» . (9)
4 . تاثیر فرهنگ عاشورا از طریق ایام و اماکن عزاداری حسین بر انقلاب
علاوه بر این، ایام عزاداری امام حسین (ع) و اماکن از قبیل مساجد، تکایا و خیمه‏های عزاداری امام حسین (ع)، به عنوان مهم‏ترین زمان و مکان برای فعالیت نیروهای انقلاب و آگاهی مردم از مفاسد حکومت پهلوی و سازماندهی آنان برای راهپیمایی، تظاهرات و فعالیت‏های انقلابی محسوب می‏گردید .
اساسا در طول دو ماه محرم و صفر، در سال اوج‏گیری انقلاب اسلامی، نقطه اوج آن، یعنی همان تاسوعا و عاشورای حسینی بود که پایه‏های اساسی رژیم ستمشاهی را لرزاند .
سران ساواک در تحلیل‏های درون‏سازمانی خود گفته بودند که اگر ما بتوانیم ماه محرم را به خوبی پشت‏سر بگذاریم، رژیم پهلوی ماندنی است و همه دیدیم که پس از اربعین حسینی در سال 1399 هجری قمری، رژیم 2500 ساله شاهنشاهی، در کمتر از یک ماه ساقط شد . (10)
ب . گونه‏های تاثیر فرهنگ عاشورا در پیروزی انقلاب اسلامی
با مروری بر مقاطع سرنوشت‏ساز در پیروزی انقلاب اسلامی، مشخص می‏شود که نقطه آغازین آن، ایام عزاداری امام حسین (ع) و با الهام از آموزه‏های نهضت عاشورا بود:
1 . قیام 15 خرداد که نقطه عطفی در تاریخ انقلاب شمرده می‏شود، به دنبال سخنرانی حضرت امام (ره) در بعدازظهر عاشورا (13 خرداد 1342) به وقوع پیوست . امام خمینی (ره) در مورد قیام 15 خرداد فرمودند: «ملت عظیم‏الشان در سالروز این قیام انفجارآمیزی که مصادف با 15 خرداد 42 بود، با الهام از عاشورا، آن قیام کوبنده را به بار آورد; اگر عاشورا و گرمی و شور و انفجار آن نبود، معلوم نبود چنین قیامی سازماندهی واقع شود» . (11)
2 . 17 شهریور نیز یکی از مقاطع مهم انقلاب بود که تحت تاثیر عاشورا و فرهنگ آن شکل گرفت; «17 شهریور مکرر عاشورا و میدان شهدا مکرر کربلا و شهدای ما مکرر شهدای کربلا و مخالفان ملت ما مکرر یزید و وابستگان او هستند» . (12)
3 . اعلامیه تاریخی امام خمینی (ره) در روز 21 بهمن 1357 مبنی بر شکستن کودتا و حکومت نظامی رژیم که تصمیم داشتند رهبران اصلی انقلاب را دستگیر کرده و به زعم خویش، برای همیشه به انقلاب پایان دهند، عملا نوعی حماسه عاشورایی محسوب می‏شد . مردم تحت تاثیر اعلامیه و فرمان حسین زمان خویش، به خیابان‏ها ریخته و توطئه رژیم را در هم شکستند; حضرت امام (ره) در این زمینه می‏فرماید: «اگر قیام حضرت سیدالشهداء (ع) نبود، امروز هم ما نمی‏توانستیم پیروز بشویم; تمام این وحدت کلمه‏ای که مبدا پیروزی ما شد، برای خاطر این مجالس عزاداری، مجالس سوگواری و این مجالس تبلیغ و ترویج اسلام شد» . (13)
ج . تاثیر فرهنگ عاشورا بر حفظ و تداوم انقلاب اسلامی
اگر انقلاب اسلامی بخواهد بر مبنای آن فرهنگی که شکل گرفته است، تداوم یابد، ناگزیر باید به همان فرهنگ توجه مستمر داشته باشد . روحیه شهادت‏طلبی، آزادگی و شرف، عزت نفس، مبارزه با ظلم و ستمگری، مخالفت‏با تخطی از احکام اسلام و ... در عرصه‏های مختلف سیاست‏خارجی و روابط با دیگر کشورها و همچنین عرصه سیاست داخلی از سیاست‏گذاری در ابعاد مختلف اقتصادی، اجتماعی، سیاسی، فرهنگی و غیره گرفته تا بخش‏های اجرایی و ... همه باید به آموزه‏های نهضت امام حسین (ع) و فرهنگ عاشورا پایبند باشد .
اگر انقلاب اسلامی توانسته است از کلیه توطئه‏ها جان سالم بدر برده، اگر جنگ تحمیلی هشت‏ساله که از سوی تمامی قدرت‏های جهانی پشتیبانی می‏شد، نتوانست این انقلاب مردمی و اسلامی را از پای درآورد، اگر تهدیدهای دشمنان اسلام، امپریالیسم تبلیغاتی، محاصره اقتصادی، کودتای نظامی و ... هیچ کدام کوچک‏ترین خللی در عزم و اراده نظام اسلامی وارد نکرده است، همه و همه به خاطر همان فرهنگ عاشورایی ملت ایران بوده است . (14)
امام خمینی (ره) در این زمینه می‏فرمایند: «این محرم را زنده نگه دارید; ما هر چه داریم از این محرم است و از این مجالس تبلیغ ما هم از محرم است، از این قتل سیدالشهداء است و شهادت اوست . ما باید به عمق این شهادت و تاثیر این شهادت در عالم برسیم و توجه کنیم که تاثیر او هم امروز هم هست; اگر این مجالس وعظ و خطابه و عزاداری و اجتماعات سوگواری نبود، کشور ما پیروز نمی‏شد . همه در تحت‏بیرق امام حسین (ع) قیام کردند . الآن هم می‏بینید که در جبهه‏ها وقتی که نشان می‏دهند آنها را، همه با عشق امام حسین (ع) است که دارند جبهه‏ها را گرم نگه می‏دارند» . (15)
ایشان در جای دیگر می‏فرمایند: «فداکاری حضرت سیدالشهداء (ع) است که اسلام را برای ما زنده نگه داشته است ... ; باید بدانید که اگر بخواهید نهضت‏شما محفوظ بماند، باید این نهضت‏ها را حفظ کنید» . (16)
× پی‏نوشت‏ها
1 . به عنوان نمونه ر . ک: عمید زنجانی، انقلاب اسلامی ایران و ریشه آن; منوچهر محمدی، تحلیلی بر انقلاب اسلامی; سید حمید روحانی، نهضت امام خمین (ره) ; علی دوانی، نهضت روحانیون ایران; جمیله کدیور، رویاروی، انقلاب اسلامی ایران و امریکا و ... .
2 . میشل فوکو، ایرانی‏ها رؤیای در سر دارند؟ ترجمه حسین معصومی همدانی .
3 . به نقل از ضیافت‏های نظری بر انقلاب اسلامی «مجموعه مقالات‏» عبدالوهاب فراتی، نشر معارف، ص 297 .
4 . همان .
5 . هاشم هاشم‏نژاد هریسی، اصول فرهنگ و تعالیم عاشورا، چکیده مقالات کنگره بین‏المللی امام خمینی (ره) و فرهنگ عاشورا; مؤسسه تنظیم ونشر آثار امام خمینی (ره)، 1374، ص 189 .
6 . قیام عاشورا در کلام و بیان امام خمینی (ره)، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی (ره)، چاپ اول، 1373، ص 55 .
7 . همان، ص 38 .
8 . صحیفه امام، ج 17، ص 56 .
9 . هفت قطره از جاری زلال اندیشه امام خمینی (ره)، مصطفی کواکیان، نشر پازینه، ص 229 .
10 . راهپیمایی عظیم مردم در روز اربعین برابر با 29/10/1357 بود که پس از 23 روز یعنی در 22/11/1357 انقلاب اسلامی پیروز شد .
11 . صحیفه امام، ج 16، ص 290 .
12 . همان، ص 346 .
13 . همان .
14 . هفت قطره، همان، ص 235 .
15 . صحیفه امام، ج 17، ص 58 .
16 . همان، ج 15، ص 331 و 230 و جهت مطالعه درباره تاثیرات فرهنگ عاشورا بر انقلاب اسلامی ر . ک: ضیافتی نظری بر انقلاب اسلامی (مجموعه مقالات عبدالوهاب فراتی، نشر معارف، ص 91; و فصلنامه حکومت اسلامی، سال هشتم، شماره اول بهار 82، (ش 28)، ص 396 .